سرمقاله

مهدویت در چشمه‌سار رضوی

سرمقاله
سردبیر

مهدویت در چشمه‌سار رضوی

سلیمان بن جعفر گوید: «از امام رضا علیه السلام سؤال کردم: آیا زمین از حجت خالی می‌شود؟ حضرت فرمودند: اگر به قدر یک چشم به هم زدن، زمین از حجت خالی بماند، اهل خود را فرو می‌برد».[۱]

حضرت ثامن الحجج علیه السلام یکی از امامانی است که توجه ویژه به مسأله مهدویت داشته‌اند و با روایات متعدد به تبیین وقایع آخرالزمان و به کیفیت ظهور فرزندش امام مهدی علیه السلام پرداختند؛ از جمله ولادت، [۲]‌ اوصاف و شمایل امام، [۳] بشارت‌های کتاب‌های آسمانی، [۴] حوادث و فتنه‌هایی که قبل از ظهور رخ می‌دهد، [۵] غیبت و وضعیت مؤمنان در دوران غیبت، [۶] وظایف شیعه در عصر غیبت، [۷] چگونگی ظهور حضرت، [۸] یاران و همراهان امام مهدی علیه السلام، [۹] پاک شدن زمین از لوث ستمکاران و بسط و گسترش عدالت[۱۰] به خصوص ضرورت وجود حجت خدا در میان مردم و خالی نبودن زمین از حجت الهی[۱۱] و…. این یک سؤال مهم و کلیدی است و باید بدان توجه ویژه داشت که چرا زمین لحظه‌ای خالی از حجت حق نیست؟

مرحوم کلینی در کتاب کافی، باب الحجه روایات فراوانی در این زمینه آورده که نشان از اهمیت موضوع دارد؛ روایاتی نظیر:

«قوام زمین و آسمان و کل هستی به جهت وجود امام است و طبیعت لحظه‌ای بی‌وجود حجت الهی هستی نمی‌یابد و همانند دریا بی‌قرار و ناامن خواهد شد»[۱۲] و یا وقتی از امام صادق علیه السلام سؤال شد آیا زمین بدون امام بقاء دارد؟ حضرت فرمودند: «زمین تهی از امام بقاء و هستی ندارد» و این مسأله حضور و ضرورت وجود حجت الهی بقدری جدی است که امام صادق در بیان نورانی دیگری می‌فرماید: «اگر فقط دو نفر در روی زمین سکونت داشته باشند ناچاراً‌ باید یکی از آنها حجت و ولی خدا باشد»[۱۳] و آخرین کسی که بر طبق روایات دنیای فانی را ترک می‌کند و وفات می‌یابد امام خواهد بود تا زمین خالی از حجت نباشد.[۱۴] در این زمینه روایات زیادی وجود دارد که به همین مقدار بسنده می‌شود. نکته مهم، شرح و تفسیری است که صدر المتألهین شیرازی در این زمینه دارند؛ او در شرح این روایات می‌گوید: «انما قامت بوجوده الارض و من فیها لکون وجوده الکونی عله‌ غائیه لوجودها، فلا تقوم الارض و من فیها لحظه اِلا بوجود الانسان الکامل…».[۱۵]

انما از ادات حصراست و افاده انحصار می‌کند که امام علت غایی عالم است، به هر حال اگر علت غایی نباشد، فاعل، فاعلیت نمی‌یابد و فعل نیز بدون علت غایی وجود و بقایی ندارد. امام را نباید فقط در احتیاج مردم به راهنما خلاصه کرد، زیرا به قرینه «و من فیها» باید در نیازمندی تمام هستی به وجود امام توجه کرد. به قول متکلم بزرگ شیعی خواجه نصیرالدین طوسی وجود امام لطف است، حتی اگر در مرأی و منظر مردم نباشد و در پس پرده غیبت و زیست پنهانی داشته باشد، زیرا وجودش غیر از تصرف اوست؛ چون «تصرفه لطف آخر»[۱۶]. غیبت معنای فقدان نیست و نمی‌تواند باشد، بلکه حضورش ضرورتی در هستی است.

با توجه به روایات فوق می‌توان نکات ذیل را یادآور شد:

۱٫ وجود همه جمادات، نباتات و حیوانات و بویژه انسانها، مدیون وجود حجت الهیه است و اگر حجت خدا نبود، ممتنع بود حتی گیاهی از زمین رویش پیدا کند.[۱۷]

۲٫ حجت الهی باید در همین نشأه و در کسوت انسانی موجود باشد، زیرا قرآن کریم به این مسأله تأکید دارد، لذا در آیه‌ای می‌فرماید:

اگر رسول ما فرشته‌ای مجرد بود، باز او را در کالبد جسمانی به شکل یک انسان (مرد) در این عالم می‌فرستادیم.[۱۸]

۳٫ در هر زمانی خداوند بندگانش را از حجت خودش اعم از پیامبران و امامان و برهان قاطع بی‌بهره نکرده و نخواهد کرد. امام علی علیه السلام می‌فرمایند: «‌خداوند هیچگاه بندگان خود را بدون پیامبر یا کتابی آسمانی، یا برهانی قاطع یا راهی استوار رها نساخته است».[۱۹]

۴٫ امام زمان آخرین حجت الهی بر بندگان است، امیرالمؤمنین می‌فرماید: «او ـ‌ امام مهدی علیه السلام ـ باقی مانده حجت‌های خدا و جانشینی از جانشینان پیامبران است».[۲۰]

۵٫ توفیق معرفت حجت را باید از ذات اقدس الهی طلب کرد که اگر این معرفت حاصل نشود انسان به اعماق ظلمت و تاریکی سقوط خواهد کرد.[۲۱]

حال باید گفت:

با توجه به مقام وجودی امام در قلمرو آفرینش ضرورت مستمر خلیفه الهی در محدوده طبیعت مشخص می‌شود، زیرا او آن چشمه نوری است که طبیعت را از ظلمتکده نیستی به روشنایی هستی در می‌آورد و از آن‌رو که هستی برترین گوهری است که خدا در دامن ممکنات می‌افکند و بالاترین نعمتی است که نصیب آنها می‌کند و همراه با این بهره‌مندی است که دیگر خصلتهای کمالی چون توانایی، آزادی، علم، حیات، زیبایی، جلال، وقار و… سیلان می‌یابد. بنابراین در می‌یابیم که امام، بزرگتر گوهری است که خداوند از گنجینه غیب در قلمرو آفرینش آشکار کرده و در پرتو درخشندگی او شب سیاه نیستی به روز درخشان هستی بدل گشته است. وجود امام ـ حجت الهی ـ‌ این چنین نعمتی است. نعمتی وصف ناشدنی و بلند پایه.[۲۲]

پس باید با تلاش فراوان میزان بهره‌مندی مردم از نور وجود حجت حق را افزایش داد.

در پایان لازم به یادآوری است این شماره مجله انتظار موعود به مجموعه مقالات برگزیده «جشنواره مهدویت و امام رضا علیه السلام» اختصاص یافته، مقالاتی که دارای رتبه برترند، باشد که با چاپ این مقالات توانسته‌ باشیم بخشی از معارف مهدوی در اندیشه رضوی را تقدیم پژوهندگان تشنه معارف مهدوی کرده و زمینه استفاده هرچه بیشتر آنان را فراهم آوریم.

 

 

سردبیر

[۱]. ساْلت الرضا علیه السلام فقلت: «تخلوا الارض من حجّه؟ فقال: اوخَلَتِ الارض طرفه عَیْنٍ من حجه لساخت باهلها». (صدوق، محمد بن علی بن حسین، کمال الدین و تمام النعمه، قم، دارالکتاب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق؛ صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، قم، کتابخانه آیه ا… مرعشی نجفی، ۱۴۰۴)
[۲]. ر.ک: کمال الدین وتمام النعمه، ج۲، ص۳۷۰، ح۱؛ غیبت نعمانی، ص۱۷۳، ح۹٫
[۳]. ر.ک: عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج۲، ص۶، ح۱۴؛ وسیله النجاه، ص۴۱۶٫
[۴]. ر.ک: عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج۱، ص۵۱، ح۱۶٫
[۵]. ر.ک: عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج۲، ص۶، ح۱۴؛ قرب الاسناد، ص۳۷۴؛بحارالانوار، ج۵۲، ص۲۴۲، ح۱۱۳؛ غیبت نعمانی، ص۲۶۲، ح۱۲٫
[۶]. ر.ک: کمال الدین و تمام النعمه، ج۱، ص۵۱، ج۲، ص۳۷۱، ح۵؛ علل الشرایع، ج۱، ص۲۴۵، ح۶؛ غیبت طوسی، ص۳۳۶، ح۲۸۳؛ کمال الدین و تمام النعمه، ج۲، ص۴۸۰، ح۴؛ بحار الانوار، ج۵۲، ص۹۶، ح۱۴٫
[۷]. ر.ک: عیون اخبارالرضا علیه السلام، ج۲، ص۵۸، ح۲۱۴؛ کمال الدین و تمام النعمه، ج۱، ص۵۱ و ۳۰۴، ح۱۶٫
[۸]. ر.ک: عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج۲، ص۵۹، ح۲۳۰٫
[۹]. ر.ک: علل الشرایع، ج۱، ص۵؛ کمال الدین و تمام النعمه، ج۱، ص۳۰۴، ح۱۶٫
[۱۰]. ر.ک: کمال الدین و تمام النعمه، ج۲، ص۳۷۱، ح۵٫
[۱۱]. ر.ک: کمال الدین و تمام النعمه، ج۱، صص ۲۰۴و ۲۷۲٫
[۱۲]. «لو انّ الامام رفع من الارض ساعه لماجت باهلها، کما یموج البحر باهله» (کلینی، کافی، ج۱، ص۱۷۹، امام باقر علیه السلام).
[۱۳]. «لو بقیت الارض بغیر امام لساخت». (همان)
[۱۴]. «لو لم یبق فی الارض اِلّا اثنان لکان احدهما الحجّه». (همان)
[۱۵]. صدرالمتألهین شیرازی، قوام الدین محمد، شرح اصول کافی، ج۲، ص ۵۰۲٫
[۱۶]. طوسی، نصیر الدین، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، المقصد الخامس فی الامامه، ص۱۸۲٫
[۱۷]. امام سجاد علیه السلام: «و بنا یَنْشِرُالرّحمه و تخرج برکات اهل الارض…». (حائری، جعفر عباس، بلاغه الامام علی بن الحسین علیه السلامص۲۹)
[۱۸]. > وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَکًا لَّجَعَلْنَاهُ…< (انعام: ۹)
[۱۹]. «و لم یخل الله سبحانه خلقه من نبی مرسل او کتاب منزل او حجه لازمه، او محجه قائمه». (نهج البلاغه، خطبه۱، ص۳۸)
[۲۰].. «… بقیه من بقایا حجته، خلیفه من خلائف انبیائه». (نهج البلاغه، خطبه ۱۸۲، ص۲۴)
[۲۱]. «… اللهم عرفّنی حجتک فانک ان لم تعرفنی حجّتک ضللت عن دینی». (کافی، ج۱، ص۳۲۷، ح۵)
[۲۲]. رضوی، محمد تقی، مشکوه، ص۶۶٫

درباره نویسنده