كتاب شناسی، کتاب شناسی

معرفى و بررسى کتاب استراتژى انتظار

معرفى و بررسى کتاب استراتژى انتظار
مجید حیدرى ‏نیک

اشاره:
نوشتار حاضر، پس از معرفى محتوایى و ذکرابواب اصلى کتاب الغیبه، از نعمانى، و شیوه و سبک نگارش و ویژگى‏هاى تاثیر گذار آن، نسخه‏هاى خطى و چاپ‏هاى آن را نقد، و بررسى و ضرورت تصحیح انتقادى تازه‏اى از کتاب الغیبه را گوشزد کرده است .
در مقدمه‏ى این سلسله مقالات، به اجمال، به معرفى کتاب الغیبه نعمانى اشاره رفت و تفاوت‏هاى این کتاب با دو کتاب مشابه آن، یعنى کمال الدین شیخ صدوق و الغیبه شیخ طوسى، بیان شد . در این جا، با تفصیلى بیش‏تر، به شناسایى این کتاب مى‏پردازیم .

ابواب کتاب
الغیبه نعمانى در بیست و شش باب تنظیم شده است . اکثر ابواب، نسبتا، کوتاه است . ابواب مفصل کتاب – که چهره‏ى کلى کتاب را شکل داده‏اند – عبارت است از:
ب ۴ (ص ۵۷- ۱۱۱) ما روى فى ان الائمه اثنا عشر اماما و انهم من الله و اختیاره
در پایان این باب، روایاتى چند از طرق عامه در اثبات عدد دوازده امام علیهم السلام نقل شده است . در ضمن آن، به نقل عبارتى از تورات درباره نام‏هاى امامان به زبان عبرى مى‏پردازد .
مؤلف باب دیگرى (باب ۶، ص ۱۱۶- ۱۲۷) را درباره احادیث دوازده امام که از طریق عامه نقل شده، گشوده، که ظاهرا پس از تالیف کتاب افزوده شده است . (۱)
ب ۱۰ (ص ۱۴۰- ۱۹۴) – ما روى فى غیبه الامام المنتظر [و هو (۲) ] الثانى عشر
ب ۱۳ (ص ۲۱۲- ۲۴۷) – ما روى [جاء خ . ل (۳) ] فى صفته [صفات القائم علیه السلام، خ . ل] و سیرته و فعله [و فى اصحابه و ما یرید الله، جل و عز، به (۴) ]، و ما نزل من القرآن فیه .
ب ۱۴ (ص ۲۴۷- ۲۸۳) – ما جاء فى العلامات التى تکون قبل قیام القائم علیه السلام [و یدل (تدل خ . ل) على ان ظهوره یکون بعدها کما قالت الائمه علیهم السلام ] در این چند باب گسترده، عناوین فرعى هم ذکر شده که نقل احادیث را منظم‏تر مى‏سازد .
ابواب کتاب، تقریبا سه گونه‏اند: ابواب مقدماتى (مربوط به مبانى غیبت)، غیبت و دوران غیبت، عصر ظهور و علائم آن .
نه باب نخستین کتاب، به مبانى عقیدتى غیبت، مانند لزوم راز دارى و الهى بودن منصب امامت و ضرورت وجود امام بر روى زمین و روایات مربوط به دوازده امام علیهم السلام مى‏پردازد .
سه باب بعدى (باب ۱۰ تا ۱۲) به غیبت و گزارش دوران غیبت اختصاص دارد . باب ۱۵ و ۱۶ نیز به همین دوران مربوط مى‏گردد .
بقیه‏ى ابواب کتاب، به دوران ظهور یا علائم ظهور مى‏پردازد .
در این میان، یک باب (باب ۲۴) موضوع خاصى را دنبال مى‏کند . این باب، بطلان امامت اسماعیل (فرزند امام صادق علیه السلام) را اثبات مى‏کند که در ارتباط با ادعاى مهدویت‏خلیفه‏ى فاطمى است – که به مذهب اسماعیلى بود . – درباره این موضوع، پس از این، بیش‏تر سخن مى‏گوییم .

توضیحات مؤلف
حجم اصلى کتاب را نقل احادیث اهل بیت علیهم السلام شکل داده است، ولى مؤلف، در مقدمه‏ى تا حدودى طولانى خود (۵) و در لابلاى احادیث، توضیحاتى افزوده که در مجموع حدود ۱۶ کتاب را به خود اختصاص داده است . (۶)
در مقدمه، انگیزه‏ى تالیف کتاب را انحراف اکثریت منتسبان به شیعه از راه درست‏به خاطر وقوع غیبت دانسته و اشاره کرده که بیش‏تر مردمان، با انگیزه‏هاى غیر صحیح، به این مذهب روى آورده‏اند، لذا با اندکى شبهه از آن روى بر تافته‏اند . مؤلف، در این مقدمه، بر نکته جالبى تاکید مى‏کند . او، نوشته است: با وجود حجم عظیم روایات که از ائمه‏ى معصومین علیهم السلام درباره‏ى غیبت‏به ما رسیده، اگر حادثه‏ى غیبت‏به وقوع نمى‏پیوست، مذهب امامت‏باطل مى‏بود، بنابر این، وقوع غیبت، خود، دلیل بر صدق گفتار ائمه علیهم السلام است .
مؤلف، اشاره مى‏کند که حیرت و تردید اکثریت‏شیعه در این موضوع، امرى غیر منتظره نیست; زیرا، امامان علیهم السلام آن را پیشگویى کرده‏اند .
فهرستى از مطالب کتاب پایان بخش مقدمه مؤلف است .
نثر کتاب، شیوا و روان و دلنشین و آمیخته با صنایع ادبى، بویژه سجع، و در عین حال بدون تکلف است و چیره دستى مؤلف را بر ادبیات عرب مى‏رساند . البته، از کسى که به لقب «کاتب‏» خوانده شده، جز این، انتظارى نیست .
از آن جا که این سطور، در روز میلاد حضرت امیر علیه السلام نگارش مى‏یابد، به نقل صلوات زیبایى بر آن حضرت و ائمه معصومین علیهم السلام برگرفته از مقدمه‏ى کتاب تبرک مى‏جوییم (۷) :
نعمانى، پس از ذکر مقام والاى حضرت ختمى مرتبت مى‏گوید:
صلى الله علیه و على اخیه امیر المؤمنین تالیه فى الفضل و مؤازره فى اللاواء و الازل و سیف الله على اهل الکفر و الجهل، ویده المبسوطه بالاحسان و العدل، و السالک نهجه فى کل حال، و الزائل مع الحق حیثما زال، و الحاوى (۸) علمه و المستودع سره [و ] الظاهر على مکنون امره .
و على الائمه من آله الطاهرین الاخیار، الطیبین الابرار، معادن الرحمه، و محل النعمه، و بدور الظلام، و نور الانام، و بحور العلم، و باب السلم (۹) ، الذى ندب الله، جل و عز، خلقه الى دخوله، و حذرهم النکوب عن سبیله، حیث قال «یا ایها الذین آمنوا ادخلوا فى السلم کافه و لاتتبعوا خطوات الشیطان‏» (۱۰) . . . .
درود خداوند بر پیامبر و برادرش امیر المؤمنین که تالى تلو وى بود در فضیلت و یار او در سختى و مصیبت، شمشیر پروردگار بر اهل کفر و جهالت و دست گشوده حق به احسان و عدالت . هماره، راه او مى‏پیمود وبر مدار حق حرکت مى‏نمود . گنجینه دانش ربوبى و ودیعه گاه اسرار بود و چیره بر رازهاى پنهان پروردگار .
درود بر امامان اهل بیت، پاکان نیکو نهاد و پاکیزگان برتر از گناه و ایراد، معادن رحمت و جایگاه نعمت، ماه‏هاى درخشنده در تاریکى‏ها و روشنى بخش انسان‏ها، دریاهاى دانش و دروازه صلح و آشتى که خداوند، عز و جل، آفریدگان خویش را به وارد شدن بدان خوانده و از کناره جویى از راه آن بر حذر داشته، آن جا که مى‏فرماید: «اى اهل ایمان، همگى، در صلح و آشتى در آیید و راه شیطان مپویید» . . .

موضوعات محور کلام نعمانى
مؤلف، در موضوعاتى مختلف سخن گفته است . اشاره به پاره‏اى از این موضوعات مفید است:
رد بر عامه (۱۱) ;
رد بر معتزله و دیدگاه ایشان که تقدیم مفضول را بر افضل روا مى‏دانند (۱۲) ;
بطلان قیاس و اجتهاد به راى (۱۳) ;
لزوم مراجعه به اهل بیت علیهم السلام و بى نیاز ندانستن خود از ایشان (۱۴) ;
مصائب حضرت زهرا علیها السلام که ننگ آن از چهره اهل اسلام زدوده نمى‏شود (۱۵) ;
دانش تمام چیزها، از خرد و کلان، در قرآن آمده، ولى تنها اهل بیت علیهم السلام بدان آگاه‏اند (۱۶) ;
مذمت اختلاف در دین (۱۷) ;
انکار امامت‏حضرت امیر علیه السلام یا یکى از امامان علیهم السلام به نفاق مى‏انجامد (۱۸) ;
انکار یکى از امامان، مانند انکار تمامى ایشان است (۱۹) ;
امامت، به اختیار الهى است، نه به اختیار مردم;
اعتبار کتاب سلیم بن قیس، (از مصادر غیبت نعمانى). (۲۰) ;
تواتر احادیث دوازده امام علیهم السلام (۲۱) ;
روایات دوازده امام، تنها با اعتقاد امامیه سازگار است (۲۲) ;
اشاره به اندک بودن معتقدان به مذهب صحیح در آن روزگار (۲۳) ;
فرقه‏هاى انحرافى منشعب شده از تشیع و بطلان آن‏ها و هشدار به شیعه به عدم پیروى از گمراهى ایشان (۲۴) ;
بطلان ادعاى امامت از سوى سادات و آل ابى طالب (۲۵) ;
شواهد روایات بر صحت عقاید امامیه و تطبیق احادیث‏بر امام عصر علیه السلام و غیبت آن حضرت (۲۶) ;
دیدگاه‏هاى مختلف درباه امام عصر علیه السلام (۲۷) ;
بعید نبودن عمر طولانى امام عصر علیه السلام (۲۸) ;
تشبیه غیبت‏حضرت مهدى عجل الله تعالى فرجه به داستان ولادت حضرت موسى علیه السلام و نشو و نماى آن حضرت (۲۹) ;
تواتر احادیث غیبت (۳۰) ;
اشاره‏ى احادیث اهل بیت علیهم السلام به غیبت اول (غیبت صغرا) که در آن، سفرا، میان امام علیه السلام و مردم واسطه‏اند (۳۱) ;
توصیف مقامات سفراى امام عصر علیه السلام (۳۲) ;
پایان یافتن غیبت اول و فرا رسیدن غیبت دوم (غیبت کبرا) (۳۳) ;

درباره نویسنده