اعتقادی

فلسفه غیبت از منظر روایات

فلسفه غیبت از منظر روایات
محمد هادی یوسفی غروی
اشاره‌
از جمله اسرار غیبت امتحان بندگان است. زیرا به واسطه غیبت مرتبهِ ایمان اشخاص و تسلیم بودن آنها در برابر تقدیر الهی ظاهر می‌شود و همچنین در زمان غیبت به واسطهِ حوادث و فتنه هایی که روی می دهد شدیدترین امتحانات از مردم به عمل می‌آید. عدم تحقق ظهور حضرت به اذن الهی است و شخص منتظر در هر مقداری که دوران غیبت به تأخیر افتد هرگز نومیدی به او راه پیدا نمی کند و شک و وسوسه در دلش رخنه نمی‌کند و این نکته هیچ منافاتی با حالت انتظار و پیش‌بینی ظهور حضرت در هر سال بلکه در هرماه یا هر روز ندارد.
نوشتاری که پیش رو دارید با توجه به آخرین نامه حضرت به آخرین نایب به مسئله فلسفه غیبت از منظر روایات می‌پردازد.
‌شهید بزرگوار سید محمد صدر در بخش‌ نخست‌ از کتاب‌اش‌ – موسوعه الا‌مام المهدی (عج) – چهار فصل، مشروحاً، با روشی‌ نو و عمیق، به‌ بررسی‌ و تحلیل‌ تاریخ‌ زندگانی‌ امام‌ هادی‌ و امام‌ حسن‌ عسگری، علیهما السلام، پرداخته‌ است‌ و سپس‌ به‌ کاوش‌ در تاریخ‌ زندگانی‌ امام‌ مهدی(ع) و سفیران‌ آن‌ حضرت‌ در دوران‌ غیبت‌ کبرا نشسته‌ و آن‌ گاه‌ خطوط‌ کلّی برنامه‌هایی‌ را که‌ امامان‌ شیعه(ع‌) و اصحاب‌ آنان، برای‌ رهیافت‌ به‌ دوران‌ غیبت‌ کبرا و ذخیرهِ‌ الهی‌ در روز موعود، ترسیم‌ فرموده‌اند، مورد بحث‌ قرار داده‌ است.
مؤ‌لف‌ بزرگوار، کتاب‌اش‌ را در پنج‌ فصل‌ تنظیم‌ کرده‌ است. آخرین‌ فصل، هفت‌ بخش‌ دارد که‌ در آن‌ها زندگانی‌ امام‌ مهدی(ع) و تلاش‌های‌ آن‌ حضرت‌ بررسی‌ شده‌ است. در بخش‌ هفتم، اختصاصاً به‌ موضوع‌ اعلام‌ پایان‌ غیبت‌ کبرا پرداخته‌ است. در این‌ قسمت، مؤ‌لف‌ بزرگوار، ادلّهِ‌ اساسی‌ سه‌ گانه‌ای‌ را که‌ منجر به‌ پایان‌ دوران‌ سفارت‌ و شروع‌ دوران‌ غیبت‌ صغرا گشته، تفسیر کرده‌ و فرموده است:
<براساس‌ همین‌ ادلّهِ‌ سه‌ گانه‌ و غیر آن‌ بوده‌ که‌ امام‌ مهدی(ع) در توقیعی‌ که‌ قبل‌ از مرگ‌ سفیر چهارم‌اش‌ به‌ وی‌ نوشته، پایان‌ دوران‌ سفارت‌ و تمام‌ شدن‌ عهد غیبت‌ صغرا و آغاز دوران‌ غیبت‌ کبرا تا روز موعود را، یعنی‌ روزی‌ که‌ فردای‌ پرشکوه‌ اسلام‌ تحقّق‌ خواهد یافت، اعلام‌ کرده‌ است.>
شهید سید محمد صدر، به‌ متن‌ توقیع‌ امام‌ مهدی‌ به‌ سفیر چهارم‌اش‌ علی‌ ابن‌ محمّد سمری‌ پرداخته‌ و باالهام‌ از بیان‌ حضرت، نکات‌ هشت‌ گانه‌ای‌ را یادآوری‌ فرموده‌ است:
۱ – در این‌ توقیع، آن‌ حضرت، از مرگ‌ سفیر چهارم‌اش، بعد از شش‌ روز خبر داده‌ است.
۲ – به‌ سفیرش‌ فرموده است:
<حق‌ ندارد بعد از خودش. به‌ کسی‌ وصیّت‌ کند.>
۳ – حضرت‌ فرموده‌اند:
<غیبت‌ تامّهِ، ظهوری‌ به‌ دنبال‌ نخواهد داشت‌ مگر بعد از یک‌ مدّت‌ طولانی‌ و سخت‌ شدن‌ دل‌ها و پر شدن‌ زمین‌ از ستم.>
شهید صدر، برای‌ پوشیده‌ بودن‌ تاریخ‌ ظهور، دو فایده‌ بر می‌شمرد: نخست‌ آن‌ که‌ حضرت‌ مهدی(ع) برای‌ زمان‌ ظهور خود، از عنصر غافل‌گیری‌ و ناگهانی‌ بودن‌ و غیر قابل‌ پیش‌بینی‌ بودن‌ استفاده‌ خواهد کرد. این، در حقیقت، هشداری‌ است‌ به‌ دشمنان‌ حضرت‌ که‌ بدانند در اوج‌ سلطه‌ و امتدادشان، ناگهان‌ به‌ عذاب‌ الهی‌ گرفتار خواهند شد. غافل‌گیری‌ از نیرومندترین‌ عناصر پیروزی‌ و مقوّمات‌ آن‌ است. دیگر این‌ که‌ روشن‌ نبودن‌ ظهور آن‌ حضرت، توده‌های‌ مردم‌ را در هر لحظه‌ و زمان‌ در حالتی‌ از انتظار، قرار خواهد داد و مردم، در هر روزی، پیش‌بینی‌ ظهور آن‌ حضرت‌ را خواهند کرد و چنین‌ احساسی، اگر در یک‌ فرد شکل‌ بگیرد، او را بر انجام‌ دادن‌ رفتار شایسته‌ و ارزیابی‌ مسائل‌ درونی‌ و مطالعهِ‌ واقعیّت‌ زندگی‌ جاری‌اش‌ و شناخت‌ هر چه‌ عمیق‌تر دستورها و مقررات‌ دین‌ بر می‌انگیزد و خواهد توانست‌ با پرداختن‌ به‌ این‌ موضوع، از مقرّبان‌ درگاه‌ آن‌ حضرت‌ شود و خود را به‌ وی‌ نزدیک‌ سازد و خواهد کوشید تا در زمرهِ‌ کسانی‌ نباشد که‌ مورد خشم‌ آن‌ حضرت‌ واقع‌ شده‌اند و از دور شدگان‌ ساحت‌ به‌ شمار می‌آیند. علاوه‌ بر این‌ شخصی‌ که‌ در هر روز، انتظار ظهور آن‌ حضرت‌ را می‌کشد، با خود می‌اندیشد که‌ اگر خدای‌ نکرده، اهل‌ فساد و تباهی‌ باشد و بخواهد همچنان‌ غرق‌ در گناه‌ باقی‌ بماند، چه‌ بسا این‌ حالت، به‌ هلاکت‌ او منتهی‌ می‌گردد و از عدالت‌ گستردهِ‌ اسلامی‌ که‌ با رهبری‌ امام‌ مهدی(ع) بر جهان‌ حکم‌ فرما خواهد شد، دور بماند؛ چرا که‌ می‌داند، امام‌ مهدی(ع) در پیاده‌ کردن‌ عدالت‌ اسلامی، بسیار قاطع‌ خواهد بود و هر ستمگر و ظالمی‌ را به‌ سختی‌ مجازات‌ خواهد کرد.
۴ – شهید صدر، از آخرین‌ بخش‌ سخن‌ امام‌ زمان‌ به‌ آخرین‌ سفیرش‌ در بغداد – یعنی‌ جملهِ: <اِلاّ باذن‌ الله‌ تعالی‌ ذکرهُ و ذالک بعد طول‌ الا‌مد‌> الهام‌ می‌گیرد که‌ تصریح‌ بر طولانی‌ بودن‌ دوران غیبت‌ کبرا، بدین‌ سبب‌ است‌ که‌ هر فرد از تودهِ‌ مردم، این‌ ذهنیّت‌ از پیش‌ در او شکل‌ بگیرد که‌ غیبت‌ امام‌ زمان(ع) طولانی‌ مدّت‌ خواهد بود و پیش‌بینی‌ طولانی‌ شدن‌ دوران‌ غیبت‌ کبرا را امری‌ ممکن‌ بداند تا در نتیجهِ‌ چنین‌ تفکّری، هرگز نومیدی‌ در او راه‌ پیدا نکند و در هر مقداری‌ که‌ دوران‌ ظهور به‌ تأ‌خیر افتد، هرگز شک‌ و وسوسه‌ در دل‌اش‌ رخنه‌ نکند و بداند اگر غیبت‌ حضرت، هزاران‌ سال‌ نیز به‌ درازا بکشد مطلب‌ عجیبی‌ روی‌ نداده‌ و اگر تاکنون‌ ظهور اتفاق‌ نیفتاده، به‌ سبب‌ این‌ بوده‌ که‌ اذن‌ الهی‌ تحقق‌ نیافته‌ است. اذن‌ الهی، در شرایطی‌ تحقّق‌ می‌پذیرد که‌ مصلحت الهی‌ اقتضا کند و بشریت‌ آمادهِ‌ پذیرش‌ فراخوانی‌ بزرگ‌ حضرت‌ باشد. با چنین‌ تفکّری، اگر فردی‌ تأ‌خیری‌ در ظهور آن‌ حضرت‌ ببیند، پی‌ خواهد برد که‌ هنوز مصلحت‌ الهی‌ تحقّق‌ پیدا نکرده‌ و اذن‌ الهی‌ برای‌ ظهور صادر نشده‌ است. این‌ نکته، هیچ‌ منافاتی‌ با حالت‌ انتظار و پیش‌بینی‌ ظهور حضرت‌ در هر سال، بلکه‌ در هر ماه‌ یا هر روز ندارد.
۵ – شهید محمّد صدر، از این‌ بیان‌ امام‌ که‌ <ذالک بعد قسوه‌ القلوب> استفاده‌ کرده‌ است‌ که‌ این‌ فرد، در دوران‌ غیبت‌ کبرا با آزمون‌های‌ دشوار الهی، رو به‌ رو خواهد شد و بر او است‌ که‌ از این‌ آزمون‌های‌ الهی، موفّق‌ و پیروز بیرون‌ آید. توفیق‌ در این‌ آزمون‌های‌ الهی، مستلزم‌ داشتن‌ اراده‌ و ایمان‌ عمیق‌ و اخلاص‌ است.
مهم‌ترین‌ سبب‌ موفقیت، این‌ است‌ که‌ موضع‌ اعتقادی‌ فرد نسبت‌ به‌ وجود امام‌ غایب‌ و رهبر پنهان، محکم‌ گردد، اگر فردی، با ادلّهِ‌ قطعی‌ به‌ وجود آن‌ حضرت‌ پی‌برد، شایسته‌ نیست، آن‌ هنگام‌ که‌ امواج‌ شک‌ و توهمّات‌ باطل‌ به‌ او هجوم‌ آورد متزلزل‌ شود و سستی‌ در اعتقادش‌ راه‌ پیدا کند. اگر افراد، به‌ این‌ اعتقاد پای‌ فشارند، کسانی‌اند که‌ دارای‌ مرتبتی‌ والا هستند و از آگاهان‌ نسبت‌ به‌ دین‌ به‌ شمار می‌آیند. چنین‌ اشخاصی‌ هرگز به‌ سخت‌ دلی‌ مبتلا نخواهند شد.
جهت‌ دیگر دشواری‌ آزمون‌های‌ الهی‌ در دوران‌ غیبت‌ کبرا این‌ است‌ که‌ موضع‌ فرد در برابر فشارهای‌ خارجی‌ مشخّص‌ می‌گردد و میزان‌ فداکاری‌هایی‌ که‌ در راه‌ ریشه‌کنی‌ فقر و بیماری‌ و نا بسامانی‌های‌ اجتماعی‌ و دیگر گرفتاری‌هایی‌ که‌ در مسیر طولانی‌ ایمان‌اش‌ با آن‌ها مواجه‌ است، آشکار می‌شود. شهید صدر، دربارهِ‌ این‌ موضوع‌ می‌گوید:
اگر در فرد، این‌ احساس‌ مسئولیت‌ شکل‌ پذیرد، خواهد توانست‌ سختی‌ مبارزات‌ و ناملایمات‌ و فداکاری‌ها را در راه‌ ایمان‌اش‌ متحمّل‌ شود، ولی‌ اگر از چنین‌ قدرت‌ اراده‌ای‌ محروم‌ باشد و یا اساساً مسئولیتی‌ بر دوش‌ خود احساس‌ نکند، حاضر می‌شود وجود گران‌بهای‌ خودش‌ را به‌ ازای‌ اندکی‌ از دنیا، بفروشد و به‌ انحرافات‌ فراوانی‌ در روند طولانی‌ زندگی‌اش‌ دچار خواهد شد.
۶ – شهید صدر، از این‌ جملهِ‌ حضرت‌ که‌ می‌فرماید: <بعد طول‌ الا‌مد و قسوه‌ القلوب‌ و امتلاء الا‌رض‌ جوراً> الهام‌ می‌گیرد که‌ پر شدن‌ زمین‌ از ظلم‌ و جور، پیامد شکست‌ اکثریّت‌ انسان‌ها در آزمون‌های‌ الهی‌ در دوران‌ غیبت‌ کبرا و تسلّط‌ مادّی‌ گرایی‌ و شهوت‌رانی‌ و افت‌ شدید انگیزه‌های‌ دینی‌ و اخلاقی‌ در میان‌ جوامع‌ اسلامی‌ است.
طبیعی‌ است، جامعه‌ای‌ که‌ از رهبر عظیم‌ الشأ‌نی‌ مانند امام‌ مهدی(ع) محروم‌ باشد و آن‌ امام‌ به‌ دلیل‌ غیبت‌اش، نتواند به‌ طور ملموس‌ با مسائل‌ جامعه‌ مواجه‌ شود و با حضورش‌ یک‌ پارچگی‌ دین‌ را سبب‌ گردد و وحدت‌ کلمه‌ و از میان‌ رفتن‌ شکاف‌ها و تشتّت‌ها و نابودی‌ دشمنان‌ را به‌ ارمغان‌ آورد، به‌ زیر سلطهِ‌ نیروهای‌ مستکبر و شهوت‌ گستر خواهد رفت. ثمرهِ‌ این‌ سلطه، گسترش‌ ناعدالتی‌ و فساد و… است.
شهید صدر می‌فرماید:
اگر غیر مسلمانان‌ و یا تسلیم‌ نشدگان، اساس‌ توحید و بنیان‌های‌ دینی‌ را انکار کنند و علیه‌ مؤ‌منان‌ نقشه‌های‌ خرابکارانه‌ بکشند، جای‌ شگفتی‌ نیست؛ چرا که‌ همان‌ گونه‌ که‌ تاریخ‌ گواه‌ است، مؤ‌منان، همواره، در تمامی‌ تاریخ، شاهد سخت‌ترین‌ شکنجه‌ها و آزارها از سوی‌ چنین‌ کسانی‌ بوده‌ و هستند.۱
ایشان، در مقدّمهِ‌ جلد نخست‌ به‌ گوشه‌هایی‌ از تاریخ‌ اهل‌ بیت(ع) می‌پردازد که‌ بیان‌ کنندهِ‌ تفکّرات‌ و روحیات‌ شهید در طول‌ زندگی‌ تا هنگام‌ شهادت‌اش‌ است. او، در این‌ مقدّمه‌ می‌گوید:
امامان‌ ما، هماره، بر نقش‌ مبارزات‌ خستگی‌ناپذیر خود علیه‌ دستگاه‌های‌ حاکم‌ که‌ مروّج‌ انحراف‌ از دین‌ در سطوح‌ مختلف‌ بوده‌اند، پای‌ می‌فشردند. برخی‌ از حکام، اگر چه‌ با اسم‌ اسلام‌ بر مسند قدرت‌ تکیه‌ زده‌ بودند و مشروعیّت‌ خود را تحت‌ عناوینی‌ چون‌ <خلیفهِ‌ پیامبر> و… توجیه‌ می‌کردند، ولی‌ همهِ‌ این‌ها ، ‌براساس‌ سطح‌ برداشت‌ و میزان‌ عدالت‌ و معنویتی‌ بود که‌ از آن‌ برخوردار بودند و به‌ اندازهِ‌ فهم‌ و افق‌ فکری‌شان‌ به‌ اسلام‌ پایبند بوده‌اند. علاوه‌ بر این‌ که‌ بسیاری‌ از مناصب‌ کلیدی‌ حکومت‌ را به‌ دست‌ کسانی‌ می‌سپردند که‌ از جهت‌ آگاهی‌ و دین، هیچ‌ گونه‌ برتری‌ای‌ بر شخص‌ خلیفه‌ نداشتند. از این‌ زاویه، حسادتی‌ بر خلیفه‌ نمی‌ورزیدند. موضع‌ امامان‌ ما هم‌ از جنبهِ‌ فکری‌ و هم‌ از جنبهِ‌ عملی، در جهت‌ مخالف‌ با این‌ دستگاه‌های‌ حاکم‌ بود. این‌ موضع‌گیری‌ که‌ بر پایهِ‌ دوراندیشی‌ و قاطعیّت‌ استوار بود، از حکم‌ الهی‌ و عنایت‌ و توفیق‌ او سرچشمه‌ می‌گرفت‌ و در جهت‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر و اصلاح‌ امّت‌ جدّشان‌ رسول‌ گرامی‌ قرار داشت. در حقیقت، آنان‌ با وضعیّتی‌ مبارزه‌ می‌کردند که‌ مولود ستم‌ و انحرافات‌ و جنگ‌های‌ باطل‌ و مصلحت‌ پرستی‌های‌ شخصی‌ بود. این‌ها، همه، شکست‌ اقتصادی‌ و عقب‌ ماندگی‌ اجتماعی‌ اسف‌ باری‌ را در بیش‌تر دوره‌های‌ تاریخی‌ به‌ بارآورد.
ائمّه(ع) به‌ عنوان‌ نمایندگان‌ حقیقی‌ پیامبر اسلام، براساس‌ معتقدات‌شان، احساس‌ وظیفه‌ و تکلیف‌ می‌کردند که‌ مفاسد را ریشه‌ کن‌ سازند. آنان، در حدّ توانایی‌ خود و فرصت‌هایی‌ که‌ در طول‌ عمرشان‌ دست‌ می‌داد، می‌کوشیدند انحرافات‌ را از متن‌ جامعهِ‌ اسلامی‌ بزدایند.
موضع‌ ائمّه(ع) در برابر مشکلات‌ داخلی‌ دولت‌ اسلامی، یعنی‌ همان‌ مشکلاتی‌ که‌ سردمداران‌ حکومت‌ و یا گروه‌های‌ مخالف‌ داخلی‌ ایجاد می‌کردند، موضعِ شخصی مراقب‌ و اصلاح‌گری‌ دل‌سوز بود. و طبیعی‌ است‌ که‌ داشتن‌ چنین‌ موضعی، چندان‌ از نظر حکّام‌ و دست‌ اندرکاران‌ حکومت، خوش‌ نمی‌آمد و همواره، آنان، از این‌ گونه‌ مواضع، بیم‌ داشتند و با نگرانی‌ عمیق، سیاست‌های‌ احتیاطی‌ شدیدی‌ را علیه‌ آنان‌ اتخّاذ می‌کردند.
آری، این‌ گونه‌ موضع‌گیری‌ از سوی‌ امامان‌ شیعه، خشم‌ و نگرانی‌ دستگاه‌ حاکم‌ را هم‌ در گفتار و هم‌ در کردارشان‌ بر می‌انگیخت‌ و طبیعی‌ بود که‌ امامان‌ ما، با توجّه‌ به‌ این‌ گونه‌ فشارهای‌ روز افزون، تا جایی‌ که‌ در توان‌ داشتند، تلاش‌ می‌کردند و از فرصت‌هایی‌ که‌ به‌ دست‌ می‌آمد، بهترین‌ بهره‌برداری‌ها را می‌کردند.۲

——————
پی نوشت ها :
۱- الغیبه‌ الصغری، ص۶۳۴ – ۶۳۹٫
۲- موسوعه‌ الامام‌ المهدی(عج) (الکتاب‌ الا‌وّل: تاریخ‌ الغیبه‌ الصغری)، ص۲۰ – ۲۲٫

درباره نویسنده